(gepubliceerd in de Volkskrant 14 augustus 2025)
Op 15 augustus zal ik bij de herdenking van het einde van de Tweede Wereldoorlog stilstaan bij het leed en de doden in Indonesië. Mijn vader was een Ambarawa kampkind, die een maand na de bevrijding dertien jaar was en nog slechts 28 kilo woog. Mijn grootmoeder, een struise Friezin, woog 48 kilo. Mijn grootvader stierf door honger en ziekte en honger in verschillende kampen. Maar ik vind dat we het bij de herdenking ook moeten hebben over Gaza vanwege de onvermijdelijke analogie tussen de concentratiekampen: het overbodig maken van mensenlevens.
‘Gezien de onwettige manier waarop de vijand de vijandelijkheden voert, indruisend tegen alle regels van de oorlog door voedsel bestemd voor de vreedzame burgers vast te houden, hebben wij geen ander middel maatregelen te nemen om vrouwen en kinderen naar beschermde kampementen, ver van het operatieterrein, te zenden. Wij hebben de grootste sympathie voor het lijden van deze arme lieden.’
Dit is geen citaat van de Japanners of het Israëlische leger over Gaza, dat plannen heeft om mensen in een ‘humanitaire stad’ op te sluiten waar niemand meer uit mag en door onder meer de voormalige Israelische premier Ehud Olmert al een concentratiekamp is genoemd. Maar het betreft een paragraaf uit het toneelstuk Eens komt de tijd van de Franse pacifist en Nobelprijswinnaar Romain Rolland uit 1903 over de concentratiekampen die de Britten oprichtten voor de Boeren in Zuid-Afrika.
Wie het woord concentratiekamp hoort, denkt ongetwijfeld meteen aan de Tweede Wereldoorlog en de nazikampen. En misschien ook aan die ‘Jappenkampen’ die we gaan herdenken. Een gebied identificeren als concentratiekamp brengt ons in een spagaat, stelt historicus Dan Stone, auteur van Concentration Camps. Aan de ene kant kunnen mensen een plek op een in hun ogen onjuiste manier beheerd door een tegenstander snel een concentratiekamp noemen, waardoor het begrip aan inflatie gaat lijden. En aan de andere kant dreigt het gevaar dat kampen genegeerd worden die niet dezelfde kenmerken hadden als de gruwelijke industriële doodsmachine van de nazi’s. Net als genocide lijkt het in discussies moeilijk het woord concentratiekamp als een objectief begrip te definiëren. En toch moeten we een poging doen het te identificeren om na te gaan wat er in Gaza gebeurt.
Hoewel de Duitse concentratiekampen te grootste in de geschiedenis zijn waar machinaal joden, Roma en Sinti, mensen met een beperking en homoseksuelen werden vermoord, zijn niet de nazi’s de uitvinders. Sterker nog, ze werden geïnspireerd door historische voorbeelden zoals die van de Engelsen in Zuid-Afrika en de Amerikaanse reservaten. De term concentratiekampen is gemunt door westerse, koloniale mogendheden. Het eerste concentratiekamp werd opgericht door de Spanjaarden tegen Cubanen die vochten voor onafhankelijkheid. Met de ‘Reconcentracion’ beoogde de gouverneur in 1896 de bevolking van de rebellen te scheiden; naar schatting tussen de 150.000 en 400.000 Cubanen stierven er door gebrek aan alles. De Engelsen volgden het voorbeeld enkele jaren later in Zuid-Afrika. De Duitsers pasten het fenomeen in 1904 toe toen zij in de toenmalige kolonie Duits Zuid West Afrika (het huidige Namibië) de Herero bevolking systematisch opsloten in kampen, waar mensen te weinig voedsel, medicijnen kregen en bruut werden behandeld. Aanleiding was de collectieve straf tegen alle Herero die honderd agressieve kolonisten hadden vermoord. Maar het doel was genocide om zich meester te kunnen maken van het gehele land.
Elders isoleerden de Turken de Armeniërs. Stalin bouwde de goelags. De Amerikaanse kolonisten hadden al eerder ervaring met isolatie van inheemsen, net als andere koloniale machten. Maar het huwelijk van de mitrailleur en het prikkeldraad, twee Amerikaanse uitvindingen eind 19e eeuw, zorgde voor strakker toezicht van enkelen over velen. Massa executies in de kampen waren niet altijd nodig, het sterftecijfer lag hoog door ondervoeding, ziekten, besmet water, slechte hygiëne.
Wie denkt dat concentratiekampen een aberratie in de geschiedenis vergist zich deerlijk. Tijdens en na de Tweede Wereldoorlog breidden de kampen zich in hoog tempo uit over alle andere continenten: de VS bouwde ze voor Japanners en later op Guantánamo voor terrorisme verdachten, Frankrijk voor Algerijnen, Nederlanders voor Indonesische communisten, nationalisten en families in Boven Digoel Indonesië tot 1947, Noord-Korea voor critici, China voor Oeigoeren. En er is een palet aan soorten kampen ontstaan: strafkampen, werkkampen, heropvoedingskampen, doodskampen.
Het is dus onjuist om een concentratiekamp gelijk te stellen met de nazikampen. De Holocaust heeft ons begrip van concentratiekampen verward, zegt Stone terecht.
Wie dan de definities van concentratiekampen bekijkt ziet dat het gaat om afgesloten buitenrechtelijke gebieden waar mensen tegen hun wil bewaakt en vastgehouden worden zonder aanklacht, onder zeer slechte levensomstandigheden wat resulteert in een hoog sterftecijfer (Lbi.org, Holocaust herdenking instituut, Leo Baeck Instituut bijvoorbeeld).
Nu heeft Israël aangekondigd Palestijnen in Gaza op te willen sluiten in een nog kleiner gebied dan waarin ze al zijn samengedreven. Sommigen noemden Gaza sinds de afsluiting 15 jaar geleden al een grote open gevangenis. Maar een gevangenis is een plek waar je na een juridische procedure een straf uitzit met een vaststaande termijn. In Gaza zijn mannen, vrouwen, kinderen collectief gestraft zonder veroordeling en waar ook nog gebombardeerd wordt.
Dat alles heeft er slechts toe geleid dat onze minister van Buitenlandse Zaken Caspar Veldkamp zich richt op een aspect van de opsluiting van Palestijnen richt: de hulptoevoer. Met de EU kijkt hij weg bij het feit van het ontnemen van álle vormen van mensenrechten aan burgers in Gaza. Als er een les is die we moeten trekken uit de Indonesische herdenking, dan is het wel het bestrijden van het vacuüm van totale rechteloosheid. Hoe ongeloofwaardig is Nederland als het bij de herdenking Japan de maat neemt voor het wederrechtelijk gevangenhouden van de onzen in concentratiekampen in het verleden, terwijl het zelf nu anderen in concentratiekampen accepteert? Gaza is ons eigen, westerse concentratiekamp. Net als mijn vader in 1945, hebben Palestijnse kinderen en burgers geen schuld aan de oorlog. Met mooie woorden terugkijken is makkelijk. Veel moeilijker is met daadkracht en direct een einde te maken aan analoge hedendaagse beschamende concentratiekamp van een bevriende natie. Niet voor niets droeg Rolland zijn werk op aan ‘De Beschaving’.